Trời đẹp. Hai từ rất nhỏ mang một ý nghĩa rất lớn.
Mẹ của Joe khi còn sống bị bệnh SAD, có nghĩa là “Seasonal Affective Disorder”. (Phương Tây bây giờ bệnh nào cũng phải có một tên gọi dài dài, khô khô.) Dịch sang tiếng Việt nghe đơn giản hơn nhiều: “Các rối loạn theo mùa.”
Quê mình mùa đông ít ánh sáng lắm. Mình vẫn nhớ, tháng 10 mẹ thường vui lắm, cười rất tươi mỗi khi bố nói đùa, mà bố Joe không sinh ra để nói đùa đâu. Tháng 11 vẫn thế, nhưng nụ cười của mẹ có lẽ miễn cưỡng hơn một tí. Tháng 12, mặt trời coi như là về vườn rồi, mọi người lại rất căng thẳng chuẩn bị cho Nô-en, nụ cười của mẹ Joe thành son đỏ trên đôi môi trầm cảm – nhìn vẫn thấy đẹp nhưng nhìn lâu thấy thương. Tháng 1, Tháng 2, tháng 3, cả mùa đông đều thế cả, đến tận tháng 4 nụ cười mẹ Joe mới khôi phục lại.
Mẹ rất chịu đựng để các con không biết về chuyện này. Mẹ ít chia sẻ nỗi đau tâm hồn, và các anh chị em mình cũng vậy. Bà ngoại là người Anh còn ông ngoại là người Scotland – ai mà biết về văn hóa hai nước này sẽ hiểu. (Còn ông bà nội là người Quebec, thế là bố Joe có bất cứ chuyện buồn gì dù nhỏ đến rất nhỏ chắc chắn sẽ có người biết!)
Nhưng bệnh SAD này có thật. Và đôi khi mình cũng bị.
Đầu tuần trước trời rất đẹp, mặt trời bỗng nhiên quay lại sau mấy tuần tự giấu mình trên mây. Vui quá, thấy da mình cứ nuốt chửng ánh sáng giống như tĩnh mạch một thằng nghiện nuốt chửng herion. Và mọi thứ đều đẹp cả. Hà Nội thành một thành phố rất đẹp, người dân Hà Nội rất thân thiện, mình chỉ muốn chơi chơi, bay bay, gọi điện cho cô nào cũng được, đi uống nước buôn chuyện đến tận tối.
Mình đọc ở đâu đấy rằng ánh sáng mặt trời có nhiều Vitamin D. Ánh sáng chỉ là ánh sáng thôi, mình không hiểu sao nó lại có thể cung cấpVitamin D được. Nhưng mà thôi, cãi với các nhà khoa học để làm gì. Ít nhất ánh sáng mặt trời có một chất gì đấy làm cho người ta thấy vui vui. Mười đất nước có tỷ lệ tự tử thấp nhất thế giới là: Barbados, Jamaica, Syria, Antigua & Barbuda, Egypt, Haiti, Honduras, Jordan, và Saint Kitts & Nevis – có cần nói gì nữa không?
Hôm nay trời không đẹp lắm, với lại Hà Nội dạo này ẩm lắm, lúc nào cũng có mấy tỷ giọt nước nhỏ giữa mình và mặt trời... Nhưng điều buồn nhất là có rất nhiều người như Joe cứ cố để mà lý giải tại sao mình đang cảm thấy buồn, phân tích rất kỹ từng yếu tố một, chuyện gia đình, chuyện tình yêu, chuyện công việc, chuyện tài chính – mà nguyên nhân đơn giản chỉ là thiếu ánh sáng.
Có nhiều phim nước ngoài đặt tên kiểu rất đơn giản, là tên của một nơi, một món ăn, một nhân vật đặc biệt.. Vừa ngắn gọn, vừa hay, vừa gây sự tò mò. Nhưng khi dịch sang tiếng Việt thì tên của phim bị "chung chung hóa", thành một cục từ nhạt nhẽo miêu tả rất cụ thể về nội dung của phim.
Có Ugly Betty này (Cô gái xấu xí). Beowulf này (Ác Quỷ Lộng Hành). Ray này (Vượt qua số phận) Juno này (Dính bầu 2). Ratatouille này (Chú chuộc đầu bếp). Cloverfield này (Thảm Họa Diệt Vong). P1 này (Tầng Hầm Đẫm Máu), nhiều lắm.
Nghe các đầu đề phim Việt Nam này mình cảm thấy hơi ngứa tay, hơi khó chịu một chút. Đó là một cảm giác khó nói, có lẽ tốt nhất là đưa ra một ví dụ ngược lại.
Nếu truyện "Chí Phèo" được dịch sang tiếng Anh là "The Man Who Drinks Alcohol" (Người đàn ông uống rượu) thì các bạn sẽ cảm thấy thế nào? Mất cả hay và mất cả...Chí Phèo! Nếu sau này tác phẩm vĩ đại của Nam Cao này được thành một bộ phim Việt Nam mang tên "Chí Phèo" luôn thì dịch sang tiếng Anh cũng phải mang tên “Chí Phèo” chứ. Tên “Chi Pheo” là một sự kết hợp của nguyên âm và phụ âm rất tuyệt vời, người Châu Âu hoàn toàn có thể phát âm được.
"Nhưng người Châu Âu sẽ không biết Chí Phèo là ai, Joe ạ”.
Đúng. Nhưng người Việt Nam đã biết Chí Phèo là ai trước khi sách của Nam Cao ra mắt đâu! Họ vẫn mua sách mang về đọc đi đọc lại đến tận tối cơ mà. Còn nếu muốn chắc chắn khán giả Châu Âu biết Chí Phèo là tên của một nhân vật nam thì cứ cho chữ "Mr." vào là xong. “Mr Chi Pheo”. Nghe hay quá còn gì!
"Cô gái xấu xí" nghe không hay. Lễ ra các ông phiên dịch nên chọn một tên Việt Nam thật, một tên nghe hơi nghiêm túc giống tên "Betty" trong tiếng Anh. Ví dụ, "Nhung xấu xí" chẳng hạn. Nghe hay hơn nhiều! Nghe tên này mình bắt đầu hình dung một người con gái cụ thể, chứ không phải một loại con gái nói chung, hình dung một người con gái có tính cách đặt biệt, chứ không phải một một tuýp con gái không có lợi thế về mặt ngoại hình.
Phim “Ray” cứ dịch là “Ray” thôi. Hoặc "ông Ray", cho nó chắc ăn. Người Việt Nam không biết "Ông Ray" là ai thì thôi. Muốn biết thì phải mua vé xem phim nhé! Phim Cloverfield cũng thế. Người Việt Nam không biết Cloverfield là cái gì, là ai, là ở đâu – tuy nhiên chính người Mỹ cũng đâu có biết Cloverfield là cái gì, là ai, là ở đâu! Khi phim Cloverfield ra rạp, đó là lần đầu tiên người Mỹ được nghe tên này, có nghĩa là phim Cloverfield giới thiệu từ Cloverfield với thế giới.
Ratatouille là một trượng hợp hơi khác. Người Việt sẽ không biết đó là một loại món ăn “bình dân”, và khán giả ở đâu cũng nên biết điều đó. Thế thì cứ dịch là "Sốt vang xưa", hay là gì đấy. Quan trọng nhất là đọc đầu đề xong người ta hình dung ngay một món ăn cụ thể, một món ăn gắn bó với đời sống của dân thường. Vì trong phim này, "Sốt vang xưa" chính là "điểm nút", tượng trưng cho một lối sống dản dị đang dần bị mất đi. Xem phim xong, người ta sẽ nói : “Ồ, đó là một đầu đề rất hay, rất sâu sắc.” Còn "Chú chuột đầu bếp" không hay gì, không tượng trưng cho cái gì cả, không có gì sâu sắc, chán lắm.
Bạn muốn biết đó là phim về một con chuột biết nấu cơm ư? Đó chính là lý do tại sao phim có poster!
Lại một ví dụ ngược lại nhé, cũng là ví dụ cuối cùng. Giả sử người Canada không thể nói được chữ Chí Phèo, phát âm khó quá. Thế thì cứ dịch là "Hanky Sam" đi. Hanky Sam không hẳn là một tên tiếng Anh(Ở Canada chả ai gọi là "Hanky" cả), cũng như Chí Phèo không hẳn là một tên Việt Nam. Nhưng nghe tên "Hanky Sam" người ta sẽ hình dung một nhân vật nam, một nhân vật chắc khác thường chút. Đến 90 tuổi họ vẫn sẽ nhớ tên phim “Hanky Sam”. Còn tên “Người đàn ông uống rượu” chỉ cần 20 ngày là rơi vào lãng quên.
Nếu có thể để nguyên thì cứ để nguyên đi. Còn nếu không thì quan trọng nhất là giữ cái cảm giác, cái mầu sắc và cái "tính cách" của đầu đề.